«Νικολοβάρβαρα» και Άγιος Μόδεστος στην Αμφίκλεια
Το έθιμο του Χόντρου στην Αμφίκλεια (Δαδί)
«Κάθε που χαράζει παραμονή του Αγίου
Νικολάου, αναπολώ εκείνα τα κρύα βράδια στο Δαδί. Μας περίμενε πάντα ένα
αχνιστό πιάτο με «Χόντρο» που μας ετοίμαζε με αγάπη η γιαγιά Μαρία. Το σπίτι
μοσχοβολούσε κανέλα, καβουρντισμένο σουσάμι…, καθώς γέμιζε με συγγενείς και φίλους! Eνώ ακόμα κρατούν οι ήχοι από τις προετοιμασίες, την ώρα
που καλούσαν οι καμπάνες για τον εσπερινό από την εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Αναμνήσεις και θύμησες που δεν σβήνουν ποτέ!»
1. Η «Μονοκκλησιά» και το Μυστήριο του
Αγίου στον Παρνασσό
Στo χωριό μου, την Αμφίκλεια(Δαδί), που
είναι χτισμένο στους πρόποδες του μυθικού και χιλιοτραγουδισμένου Παρνασσού, η
μέρα αυτή είχε κάτι το ιδιαίτερο. Αν και ο πολεοδομικός ιστός της κωμόπολής μας
μετρά συνολικά 12 εκκλησίες (εκτός από τα πολλά ξωκλήσια), στις 6 Δεκεμβρίου, όπως
χαρακτηριστικά γράφει η Ανθή Πανουργιά-Πράσσου, γίνεται «μονοκκλησιά[1]»
στον Άγιο Νικόλαο[2]. Πρόκειται
για το παρεκκλήσι της Παναγίας (Μητρόπολης), το οποίο σύμφωνα με την παράδοση
αποτελεί τον παλαιότερο και τον πρώτο Καθεδρικό ναό της πόλης μας.
Είναι
πραγματικά αξιοσημείωτο πως σε έναν τόπο καθαρά γεωργοκτηνοτροφικό - όπου οι
Άγιοι Γεώργιος και Δημήτριος είναι συνδεδεμένοι με τον γεωργικό και ποιμενικό
νομαδικό βίο των στεριανών[3]
- υπάρχουν συνολικά έξι εκκλησίες[4]
αφιερωμένες στη μνήμη του Αγίου Νικολάου. Δυστυχώς, η Δαδιώτικη η παράδοση δεν
έχει περισώσει την ακριβή αιτιολογία σύμφωνα με την οποία ο άγιος Νικόλαος ρίζωσε
τόσο βαθιά στα χώματα του Παρνασσού δίνοντας μάλιστα το όνομά του και στον καθεδρικό ναό της
Αμφίκλειας. Αν και είναι ο κύριος του υγρού στοιχείου και θεωρείται ο κατ΄ εξοχήν
προστάτης των ναυτικών, αλλά και όσων συναντούν τρικυμίες!
Βέβαια
εδώ πρέπει να επισημανθεί πώς ο μήνας
Δεκέμβριος είναι ο μήνας των τροπών του ηλίου, των επικίνδυνων αλλαγών του
καιρού, που επηρεάζουν τη γεωργική καλλιέργεια, τον ποιμενικό και τον θαλασσινό
βίο και συμπίπτοντας με τον Ποσειδεώνα
των αρχαίων Ελλήνων. Έτσι, ίσως δεν είναι τυχαίο ότι ο αρχαίος θεός του υγρού
στοιχείου Ποσειδώνας, υποκαθίσταται από ένα εξ ίσου σημαντικό στη συνείδηση του
λαού από έναν εξίσου σημαντικό άγιο της χριστιανικής λατρείας, τον άγιο Νικόλαο
που στη στεριά καλείται να δαμάσει τα στοιχεία της φύσης[5].
Η
παράδοση μπορεί να μην έχει περισώσει την ακριβή αιτιολογία για την οποία ο
κατ' εξοχήν προστάτης των ναυτικών, όμως η εξήγηση πιθανόν να κρύβεται στον
χρόνο. Ο Άγιος Νικόλαος (Επίσκοπος Μύρων)ήταν γνωστός για τη φιλανθρωπία του
και, κυρίως, για το θαύμα της διάσωσης της πόλης του από τον λιμό, φέρνοντας
πλοία γεμάτα σιτάρι. Οπότε σε αγροτικές περιοχές, συχνά λατρευόταν ως προστάτης
της σοδειάς και των φτωχών αγροτών.
Τέλος
αν και η Αμφίκλεια δεν έχει θάλασσα, ο Παρνασσός κρύβει ορμητικά νερά,
χειμάρρους, πηγές και έντονες καταιγίδες ή πλημμύρες τον χειμώνα. Ίσως η ανάγκη για προστασία από το «υγρό στοιχείο» ώθησε
τους κατοίκους στη δημιουργία ναών στον Άγιο Νικόλαο για να «δαμάζει» τα νερά
των ποταμών και των χειμάρρων, ώστε να μην καταστρέφονται τα χωράφια και τα
ζωντανά τους από τις θεομηνίες. Έτσι αποτυπώνειται ανάγλυφα πώς η χριστιανική
πίστη συναντά την αρχαία ελληνική παράδοση και τις ανάγκες της καθημερινής
επιβίωσης στη στεριά. Και επειδή η Αμφίκλεια είναι χτισμένη στους πρόποδες του
μυθικού Παρνασσού, είναι πολύ πιθανό οι παλαιοί ναοί του Αγίου να χτίστηκαν
πάνω σε αρχαία ιερά που σχετίζονταν με το νερό ή τις νύμφες των βουνών σ
αντικαθιστώντας έτσι αρχαίες λατρείες και τοπωνύμια..
2. Το Τέλος της Σοδειάς και το
Πρώτο Χειμωνιάτικο Γλέντι
Για
τους Δαδιώτες η εορτή του Αγίου Νικολάου σηματοδοτούσε, στην κατ’ εξοχήν τότε
αγροτική Αμφίκλεια, το τέλος της σποράς των δημητριακών και των εξωτερικών
αγροτικών ασχολιών λόγω του καιρού, αλλά και λόγω των σημαντικών γιορτών της
Χριστιανοσύνης οι οποίες ακολουθούσαν. Είναι η πρώτη χειμωνιάτικη γιορτή και
ήταν το πρώτο γλέντι που μπορούσαν να συγκεντρωθούν και να ιδωθούν συγγενείς
και φίλοι για να συζητήσουν, να ανοίξουν τα βαρέλια αλλά και για να ξεφαντώσουν
μετά τις κοπιαστικές αγροτικές εργασίες που κρατούσαν από την άνοιξη ως του
Αγίου Νικολάου.
Η
σπορά έχει τελειώσει και ο σπόρος πια «κοιμάται στην αγκαλιά της μάνας γης». Οι
αγρότες (Πανωκαλυβιώτες και Κατωκαλυβιώτες) έχουν εγκαταλείψει τώρα τις θερινές
τους πλίνθινες ή πέτρινες κατοικίες-καλύβες στα Κάτω αλλά και στα Πάνω Καλύβια
του Δαδιού. Η ατμόσφαιρα σ’ όλο το χωριό εορταστική! Το σπίτι έπρεπε οπωσδήποτε
να λάμπει από καθαριότητα και να είναι πανέτοιμο να δεχτεί κάθε επισκέπτη.
Ήταν
και μια ευκαιρία να συζητήσουν και τα προξενιά — αν όμως τελείωνε ένα προξενιό
άφηναν τ’ ακούσματα για τα Χριστούγεννα που θα ερχόταν και η «αρτιμή», αναφέρει
στο πολύτιμο χειρόγραφό της η Ανθή Πανουργιά-Πράσσου.
3. Η Ιεροτελεστία του «Χόντρου»:
Οι Μαρτυρίες των Δαδιωτών Συγγραφέων
Παραμονή
της γιορτής λοιπόν έφτιαχναν «Χόντρο», ένα νόμιμο έδεσμα με ιδιαίτερη
διατροφική αξία. Τι καλύτερο εν μέσω νηστείας των Χριστουγέννων, από μια ζεστή
και χυλωμένη κρέμα από σιτάρι, αφού και ο καιρός ορίζει τη γαστρονομική μας
παράδοση, αλλά και η διατροφή των αγροτών στηριζόταν κυρίως στα δημητριακά και
τα παράγωγά τους... Το έθιμο
συνδυάζει σκληρή εργασία με γιορτινή ατμόσφαιρα, καθώς οι νοικοκυρές έτριβαν το
σιτάρι σε κεραμίδι… ενώ η γειτονιά, οι φίλοι, οι συγγενείς συμμετείχαν με
τραγούδια και χορούς γύρω από το καζάνι, ειδικά κατά τη Σαρακοστή.
Η
Ανθή Πανουργιά-Πράσσου περιγράφει με μοναδική ζωντάνια την προετοιμασία ως μια
σύνθετη λαογραφική ιεροτελεστία, η οποία απαιτεί σχολαστικό καθάρισμα, πλύσιμο
και κοπάνισμα του σιταριού για να γίνει λευκό.:
«Για
να ετοιμαστεί θέλει πολύ κόπο και τέχνη, για να γίνει άσπρος σαν τα γένια του
Αη-Νικόλα! Από νωρίς οι νοικοκυρές έβαζαν στο νερό σιτάρι ντόπιο, εκλεκτό, από
τη δική τους σοδειά για να μαλακώσει, αφού είχε προηγηθεί το καθάρισμα και το
πολύ καλό πλύσιμο. Όσο για την ποσότητα; Ανάλογη με τους καλεσμένους!
Κατόπιν
το έβαζαν λίγο-λίγο μέσα σε ένα ειδικό σακί χοντρό υφαντό(ριγέ με μαύρες και
γκρι χοντρές ρίγες) του αργαλειού που είναι γερό και το χτυπούσαν με τον κόπανο
σ’ ένα πεζούλι ρίχνοντας πότε-πότε χλιαρό νερό. Στη συνέχεια το έτριβαν σε
κεραμίδι με λούκι, μέσα σε ξύλινο σκαφίδι και στη συνέχεια το άπλωναν σε καθαρά
τραπεζομάντιλα να στεγνώσει, το ξανέμιζαν. Στο τέλος το έπλεναν πολλά πολλά νερά
ώστε να φύγει εντελώς η φλούδα όλη και να μείνει η ψίχα του σιταριού.
Δε
φαντάζεστε πόσο γραφικό ήταν κατά το βραδάκι, όταν κτυπούσαν οι καμπάνες για
τον εσπερινό!!! Αντικούφαγε όλο το Δαδί!!! Γκαπ-γκουπ, γκαπ-γκουπ από τα κοπάνια[6] στα σπίτια που ετοίμαζαν τον χόνδρο σε όλες
τις γειτονιές! Έτσι ξέραμε και σε ποια σπίτια έφτιαχναν, από τον κόπανο που
ακουγόταν έτσι όπως χτύπαγε!
Αφού
τελείωνε η κοπιαστική εργασία του ξεφλούδισματος, το επεξεργασμένο σιτάρι το
έβαζαν στο καζάνι με μπόλικο νερό. Μαζευόντουσαν φίλοι, γειτόνοι, συμπεθέροι σε
ένα σπίτι. Και οι καλεσμένοι κατεύθαναν κρατώντας ή ένα μπουκάλι κρασί από το
γοματάρι για να το δοκιμάσουν, ή πίτα, ή πρεβέντα πρεβέντα [7]..
Έβαζαν τον χόντρο να βράζει με χοντρά ξύλα κι ενώ ο χόνδρος έβραζε, έστρωναν
τραπέζι συνήθως με μπακαλιάρο, ψάρια, χορτόπιτες, κολοκυθόπιτες, ελιές, τουρσί…
λόγω της σαρακοστής, μπόλικο ντόπιο κρασί από τα βαρέλια που μόλις είχαν
ανοίξει και μετά τραγούδι και χορός….
Ώσπου
να αρχίσει ο βρασμός κάθε λίγο και λιγάκι αφαιρούσαν νερό και το «κρύωναν»
ρίχνοντας μέσα φρέσκο νερό, ανακατεύοντας βέβαια συνέχεια με τον ξύλινο μακρύ τρίφτη[8] για να μην πιάσει (κολλήσει). "Έτσ’ κι
πιάσ’ πάει η νουστιμιά τ’ περίπατου!!!" Προς το τέλος της διαδικασίας
πρόσθεταν φύλλα δάφνης και άκοπη κανέλα. Στο τέλος έριχναν καυτό λάδι και
ελάχιστο αλάτι. Το πρόσφεραν προς το τέλος του γλεντιού, όσο αυτό κρατούσε,
προσθέτοντας συνήθως κανέλα και ζάχαρη, ενώ κάποιες νοικοκυρές έριχναν και
καβουρντισμένο σουσάμι, τριμμένο καρύδι και σπόρους ροδιού. Την άλλη μέρα μέρος
του εδέσματος πήγαιναν στην εκκλησία για να διαβαστεί και ένα μέρος μοιραζόταν
στη γειτονιά, σε γνωστούς και φίλους.
Τέλος
η Ανθή Πανουργιά Πράσσου χαριτολογώντας αναφέρει: « Για να γίνει καλός ο
Χόνδρος έπρεπε να ακούει πολύ σαματά, τσουγκρίσματα, τραγούδια, χορό,
σφυρίγματα, χωρατά και γέλια! Ως για τον καιρό επειδή είναι χειμώνας, δεν
τρομάζουν οι Δαδιώτες! Γιορτάζουν τον χόντρο ακόμα κι αν από πάνω ο
Γέρο-Παρνασσός στέλνει νυφάδες χιονιού και χορεύουν μαζί τους».
Στο
ίδιο κλίμα, η Δ. Παπαλιάκου συμπληρώνει τη δική της βιωματική μαρτυρία:
«Στις
30 Νοεμβρίου του Αγίου Αντρέα έλεγαν: «Αντριεύει το κρύο» και η φωτιά στο τζάκι
γινόταν πιο γερή και δυνατή. Γύρω στα Νικολοβάρβαρα – 4 Δεκεμβρίου της Αγίας
Βαρβάρας και 6 του Αγίου Νικολάου, το σιτάρι για τον χόντρο ήταν έτοιμο
διαλεγμένο και φουσκωμένο στο νερό. Το κοπανάγαμε μέσα σε πάνινη σακούλα και
ύστερα το τρίβαμε στο σκαφίδι να φύγει η φλούδα. Ξέραμε ποια σπίτια έφτιαχναν
χόντρο από τον κόπανο που ακουγόταν έτσι όπως χτύπαγε γκαπ-γκουπ ξερά και
μονότονα. Αυτό το σιτάρι το βάζαμε με μπόλικο νερό που κάθε λίγο και λιγάκι το
κρυώναμε ρίχνοντας μέσα κρύο νεράκι ανακατεύοντας συνέχεια, για να μην πιάσει.
Έτσι κι πιάσ’ π’αει η νουστιμιά τ΄περίπατου έλεγε η μάνα.…Σαν έσκαγε και χύλωνε
το σιτάρι ο χόντρος ήταν έτοιμος. Λίγη δάφνη, ζεματιστό λάδι που ρίχναμε την
ώρα του βρασίματος καθώς και μπόλικη ζάχαρη και κανέλα από πάνω, αφού το βάζαμε
στο πιάτο, έκαναν το έδεσμα πεντανόστιμο. Το βράσιμο του χόντρου χρειαζόταν
κάπου 2 ώρες και μαζεμένοι όπως είμαστε συνδαυλίζαμε τη φωτιά και στήναμε χορό
και γλέντι που κράταγε περισσότερο απ’ όση ώρα χρειαζόταν για να βράσει το
σιτάρι. »
Ο
δε συγγραφέας Δ. Τσιτσιπής διασώζει τη στενή σύνδεση του εδέσματος με τα
οικογενειακά γεγονότα:
«Την
παραμονή του Αγίου Νικολάου μαζεύονταν συγγενείς στο σπίτι του εορτάζοντος. Αν
υπήρχε συνοικέσιο πήγαιναν στο σπίτι της νύφης και έφτιαχναν «Χόντρο». Δηλαδή
φούσκωναν σιτάρι στο νερό. Ύστερα το κοπανούσαν και το ζεματούσαν στο καζάνι.
Κατόπιν το έβγαζαν και το έτριβαν στο κεραμίδι να φύγει η φλούδα. Αφού τελείωνε
το ξεφλούδισμα το έβραζαν στο καζάνι , ρίχνοντας μέσα κανελογαρίφαλα και λάδι.
Γινόταν ένας χυλός. Το πρωί το κένωναν στα πιάτα και το μοίραζαν σε γνωστούς
και φίλους. »
4. Γιατί τον ονόμαζαν «Χόντρο»;
Οι γεροντότεροι στο Δαδί υποστήριζαν με
χιούμορ ότι το παρασκεύασμα αυτό είναι τόσο εύγεστο και λαχταριστό, που
παρασύρεσαι, τρως πολύ και... χοντραίνεις! Η εκδοχή των παλιών Δαδιωτών έχει
μια ανεκτίμητη λαογραφική γοητεία συνδέοντας χιουμοριστικά το όνομα με το
πάχος. Υπάρχει όμως και η άλλη εκδοχή: το όνομα να κρατά από τα λιγοστά χοντρά
κομματάκια σιταριού (τον αρχαίο χόνδρο) που βρίσκει κανείς μέσα στον βελούδινο
χυλό. Στη λαογραφία και τη γλωσσολογία, η λέξη προέρχεται από τον αρχαίο
ελληνικό «χόνδρο[9]», που
σήμαινε το χοντροαλεσμένο σιτάρι ή το πλιγούρι. Έτσι, τα λιγοστά χοντρά
κομματάκια σιταριού που βρίσκουμε καμιά φορά μέσα στον χυλό, επιβεβαιώνουν την
ιστορική Έτσι, κάθε κουταλιά από αυτόν τον βελούδινο χυλό συνδέει τη
γαστρονομική παράδοση του Δαδιού (της σημερινής Αμφίκλειας) απευθείας με τις
διατροφικές συνήθειες των αρχαίων Ελλήνων. Είναι ένα ζωντανό παράδειγμα του πώς
η γλώσσα και η γεύση επιβιώνουν ανά τους αιώνες. Η επιστημονική ετυμολογία φωτίζει
με απόλυτη ακρίβεια την ιστορική διαδρομή της λέξης, ξεδιαλύνοντας τον μύθο από
την πραγματικότητα επιβεβαιώνοντας ότι η ονομασία προέρχεται από την πρώτη ύλη,
επισημαίνοντας τη γαστρονομική συνέχεια από την αρχαιότητα. Έτσι η σύνδεση του
«χόνδρου» με το χοντροαλεσμένο σιτάρι επιβεβαιώνει ότι η ονομασία του φαγητού
στο Δαδί δεν οφείλεται στις θερμίδες του, αλλά στην ίδια την πρώτη του ύλη. Η
πιθανή σχέση με τη σημιτική λέξη hndrf δείχνει το ταξίδι των λέξεων και των
τροφών στη Μεσόγειο.
5. Οι Αρχαίες Ρίζες της
Πανσπερμίας και ο Άγιος Μόδεστος
Το έθιμο αυτό συνδέεται άμεσα με το
αρχαιοελληνικό έθιμο της πανσπερμίας, τη θεά Δήμητρα και την κάθοδο της κόρης
της Περσεφόνης στον Κάτω Κόσμο την περίοδο της σποράς, καθώς οι αρχαίοι μας
πρόγονοι είχαν ανάλογης σημασίας παρασκευάσματα, τις πανσπερμίες και τις
πανκαρπίες. Έτσι οι δύο καθαρά αγροτικές γιορτές στην Αμφίκλεια —στις 21
Νοεμβρίου, της Μεσοσπορίτισσας (μέσον της σποράς των δημητριακών) και ο
«Χόνδρος» την παραμονή του Αγίου Νικολάου τον Δεκέμβρη στο τέλος της σποράς—
δείχνουν την πολύ μεγάλη σημασία που είχε παλιότερα για την περιοχή μας η
συγκεκριμένη καλλιέργεια των δημητριακών.
Να
συμπληρώσουμε εδώ πως αυτό το γλυκό έδεσμα από σιτάρι, τον χόντρο, το παρασκεύαζαν
και την παραμονή του Αγίου Μοδέστου (15 Δεκεμβρίου) για να ευχαριστήσουν τον
Άγιο, ο οποίος φέρεται να προστατεύει τα οικόσιτα ζώα και ιδιαίτερα αυτά που
σέρνουν άροτρο. Το έδεσμα αυτό το μοίραζαν για τα Χρόνια Πολλά, ενώ μερίδιο από
αυτό είχαν και τα ίδια τα ζωντανά! Πρώτα το πήγαιναν στην εκκλησία για να
διαβαστεί μαζί με το πρόσφορο, τον άρτο και τις στρογγυλές κουλούρες, τις
ειδικά ζυμωμένες για τα ζώα, τις οποίες μετά την εκκλησία τις τοποθετούσαν στα
κέρατα των βοδιών για ευλογία.
Κάποτε
η γιορτή αυτή θεωρείτο ξεχωριστή και τον Άγιο Μόδεστο τον τιμούσαν με
μεγαλοπρέπεια κι αν τύχαινε και έχαναν κάποιο ζώο, τάμα στον Άγιο έκαναν για να
βρεθεί. Ήταν η εποχή που η επιβίωση του ανθρώπου εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από
τα οικόσιτα ζώα και τόσο η λαϊκή όσο και η θρησκευτική παράδοση ομολογεί τη
βαθιά εκτίμηση που οι άνθρωποι έδειχναν στα ζώα, αναγνωρίζοντας τη διαχρονική
συμβολή τους στην καθημερινή ζωή και την οικονομία των κοινωνιών. Αν και σήμερα
αυτή η γιορτή έχει πλέον σχεδόν ξεχαστεί, στην Αμφίκλεια τελείται ακόμα θεία
λειτουργία στις 16 Δεκεμβρίου, στην εκκλησία του Αγίου Μοδέστου, παρεκκλήσιο
του Αγίου Βλασίου.
Έτσι,
ο λαός τιμά τους αγίους και ειδικότερα με τη χρήση αναίμακτων τροφών (σιταριού)
ως εδέσματα προς διανομή και εξευμενισμό, με βάση τον συμβολικό συσχετισμό της
φυσικής πορείας των καλλιεργειών και της ανθρώπινης ζωής.
6.
Η Λαϊκή Μετεωρολογία των «Νικολοβάρβαρων»
Το
τριήμερο 4, 5 και 6 Δεκεμβρίου, τρεις γιορτές βρίσκονται στο καλωσόρισμα του
χειμώνα και σηματοδοτούν την είσοδό του. Σύμφωνα με τον θεμελιωτή της ελληνικής
λαογραφίας, Νικόλαο Πολίτη, οι τρεις αυτές συνεχείς γιορτές καλούνται
περιληπτικά «Νικολοβάρβαρα» (Αγίας Βαρβάρας, Αγίου Σάββα και Αγίου
Νικολάου). Στο περίφημο μετεωρολογικό τρίστιχο που κατέγραψε, αποτυπώνεται η
σταδιακή κλιμάκωση του χιονιού:
«Αϊ
Βαρβάρα βαρβαρώνει (αγριεύει το κρύο),
Αϊ Σάββας σαβανώνει (τυλίγει σε άσπρο σεντόνι)
κι Αϊ Νικόλας παραχώνει (στο χιόνι)».
Όπως
συμπληρώνει και ο Γεώργιος Αικατερινίδης, οι μέρες αυτές παρουσιάζουν μια
«αγιωνυμική και χρονική ενότητα» που δημιουργείται από τις ακραίες καιρικές
συνθήκες. Μέσα από τη διαρκή παρατήρηση, οι παλαιότεροι, οι οποίοι πάλευαν
κυριολεκτικά με τα στοιχεία της φύσης, είδαν τον χειμώνα να θεριεύει και το
αποτύπωσαν στις σοφές παροιμίες τους που ακούγαμε κι εμείς από τους γεροντότερους:
·
«Το κρύο του Αγίου Ανδρέα
ανδριεύει»
·
«Αη-Νικόλας ασπρίζ’ τα γένια τ’»
·
«Απ’ τα Νικολοβάρβαρα αρχίζ’ κι ο
χειμώνας!»
·
«Τα Νικολοβάρβαρα κάν’ νερά κι
χιόνια!»
·
«Άγια Βαρβάρα μίλησε κι ο Σάββας
αποκρίθη: Μαζέψτε ξύλα κι άχυρα και σύρτε και στο μύλο γιατί Άη Νικόλας έρχεται
τα χιόνια φορτωμένος»
·
«Η Αγιά Βαρβάρα γέννησε κι ο
Άη-Σάββας το εδέχθη κι ο Άη-Νικόλας έτρεξε να πά’ να το βαφτίσει (το χιόνι)»
·
«Άγια Βαρβάρα γέννησε Σάββα κι Αη
Νικόλα κι γύρ’σε κι είπε: Μη με βαστάτ’ (νηστεύετε) εμένα αλλά βαστάτε τα
παιδιά μ’»
7. Επίλογος: Μια Μάχη με τη Λήθη
στην Πλατεία Παρνασσού
Κι
αν θέλετε να δοκιμάσετε χόντρο, ελάτε στην Αμφίκλεια, παραμονή του Αγίου
Νικολάου! Μόνο που σήμερα αυτή η διαδικασία τελείται ευλαβικά και σε πείσμα των
καιρών μόνο από τον Λαογραφικό Σύλλογο και στις αυλές ελαχίστων νοικοκυριών.
Σύμφωνα με την υπ’ αριθμ’ 2/02-11-1986 Πράξη του Λαογραφικού και Χορευτικού
Συλλόγου «Η ΔΑΔΙΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ», το έθιμο του Χόντρου αναβιώνει ατόφιο και
αναδεικνύεται με επιτυχία και συμμετοχή κάθε χρόνο στις 5 Δεκεμβρίου, παραμονή
του Αγίου Νικολάου, ακριβώς όπως παλιά, στην πλατεία Παρνασσού (Πάνω πλατεία).
Μόνο σε περίπτωση βροχής φιλοξενείται στο αίθριο του Π.Π.Κ. στην Πλατεία 25ης
Μαρτίου (Κάτω Πλατεία).
Εκτός
από τον χόντρο προσφέρονται και άλλα νηστίσιμα εδέσματα, όπως μπακαλιάρος,
νηστήσιμες χορτόπιτες, ελιές, σταρένιο ψωμί... και κρασί. Χορεύουν τα χορευτικά
του Συλλόγου με τις καθημερινές φορεσιές και ακολουθεί χορός με παραδοσιακά
Δαδιώτικα τραγούδια. Ο Σύλλογος κάνει το Δαδί να μοσχοβολάει παράδοση όλο τον
χρόνο, σε πείσμα των καιρών. Κρατούν σφιχτά την παράδοση, διατηρώντας τα έθιμα,
τους χορούς και τα τραγούδια, δίνοντας μάχη με τη λήθη και την κοινωνική
αδιαφορία, φροντίζοντας για τη διάσωση και διάδοση της πολιτιστικής μας
κληρονομιάς.
Ο
ρυθμός της νέας ζωής, με τις ευκολίες και τις μετακινήσεις των πληθυσμών,
άλλαξε και αφάνισε την παραδοσιακή σταθερότητα. Σε αυτή την εποχή της ύλης, της
ταχύτητας και της παραβίασης της φυσικής πορείας, περιφρονήσαμε, αγνοήσαμε,
αμφισβητήσαμε και υποτιμήσαμε την πολιτιστική μας παράδοση και τις αξίες της.
Μιμηθήκαμε ξένα έθιμα, με αποτέλεσμα να χαθεί σχεδόν ανεπίστρεπτα ένας
ολόκληρος κόσμος. Με λίγα λόγια, ο ίδιος ο λαός βιάστηκε να φύγει από την
παράδοση…
Όμως
μην απογοητεύεστε… Χόντρο μπορείτε πλέον σήμερα να παρασκευάσετε και μόνοι σας,
στο δικό σας μαγειρείο, χωρίς να ακολουθήσετε αυτή την επίπονη και χρονοβόρα
διαδικασία του κόπανου! Αρκεί να προμηθευτείτε μισό κιλό σιτάρι αποφλοιωμένο
και να προσθέσετε τα υλικά που παρατίθενται στη συνταγή για τον χόντρο, η οποία
υπάρχει στο βιβλίο του Συλλόγου, «Δαδιώτικα Παρασκευάσματα»!
Και
καλή σας επιτυχία!!! Θυμηθείτε όμως τι αναφέραμε παραπάνω; Μη φάτε πολύ!!! Θα
χοντρύνετε!
Για
εμάς, λοιπόν, στην Αμφίκλεια, εκείνες οι καμπάνες του εσπερινού του Αγίου
Νικολάου, ανάμεσα σε παροιμίες, χιόνια, προξενιά, ζωντανά και ιστορίες,
σήμαιναν πάντα την αληθινή αρχή του χειμώνα, τη θαλπωρή του αναμμένου τζακιού,
τη γλυκιά γεύση του Χόντρου και τη ζεστή αγκαλιά της γιαγιάς.
Παράρτημα: Η Αυθεντική Παραδοσιακή
Συνταγή
(Από
το βιβλίο «Δαδιώτικα Παρασκευάσματα» του Συλλόγου «Η Δαδιώτικη Εστία»)
Υλικά:
• 5
κιλά σιτάρι σκληρό
• 10
φύλλα δάφνης
• 4
κομμάτια κανέλα
• 1
κιλό λάδι
• Αλάτι,
Ζάχαρη και Κανέλα (για το σερβίρισμα)
Εκτέλεση:
1. Βάζουμε
το σιτάρι (αφού πρώτα το έχουμε πλύνει καλά) σε κρύο νερό για 3-4 ώρες ή για 1
ώρα σε χλιαρό νερό, ώστε να μαλακώσει.
2. Το
βγάζουμε με τρυπητή κουτάλα και το τοποθετούμε σε μια χοντρή υφαντή σακούλα.
Δένουμε καλά το άνοιγμα της σακούλας και το κοπανάμε με κόπανο πάνω σε ένα
πέτρινο πεζούλι, ρίχνοντας κατά διαστήματα ζεστό νερό πάνω στη σακούλα.
3. Το
κοπανάμε ώσπου να βγει η φλούδα. Μετά, το τρίβουμε με τα χέρια μας στο λούκι
ενός κεραμιδιού που έχουμε τοποθετήσει μέσα στο ξύλινο σκαφίδι, για να βγει
εντελώς η φλούδα.
4. Το
απλώνουμε σε ένα καθαρό πανί για να στεγνώσει ελαφρώς. Στη συνέχεια το
ξανεμίζουμε (το φυσάμε) για να πέσει η φλούδα ή το ξεπλένουμε καλά.
5. Το
βάζουμε σε μια κατσαρόλα ή καζάνι (ανάλογα με την ποσότητα) και αλλάζουμε νερά,
ώσπου να βεβαιωθούμε ότι δεν έχει μείνει καμία φλούδα.
6. Το
βάζουμε στη φωτιά με νερό. Μετά από λίγη ώρα αρχίζουμε να ανακατεύουμε συνεχώς
γιατί κολλάει εύκολα, προσθέτοντας νερό όποτε χρειάζεται. Ρίχνουμε τα φύλλα
δάφνης, την άκοπη κανέλα (για άρωμα) και λίγο αλάτι προς το τέλος του βρασμού.
7. Όταν
βράσει καλά και αποκτήσει τη μορφή κρέμας (χυλού), το κατεβάζουμε από τη φωτιά
και το «καίμε» (ζεματάμε) με το λάδι.
8. Το σερβίρουμε στα πιάτα πασπαλίζοντάς το με μπόλικη κανέλα και ζάχαρη.
Βιβλιογραφία & Πηγές
Προφορικές Μαρτυρίες & Αρχεία
- Προφορικές
συνεντεύξεις ηλικιωμένων κατοίκων Αμφίκλειας.
- Χειρόγραφα
και άρθρα Ανθής Πανουργιά - Πράσσου,
δημοσιευμένα στις εφημερίδες «Ρουμελιώτικη Εστία», «Η
Καστριώτισσα» και «Αμφίκλεια».
- Φωτογραφικό
υλικό από τα αρχεία των: Ανθής Πανουργιά -
Πράσσου, Δημητρίου Βασιλείου και Δημητρίου Καλπύρη.
Βιβλιογραφία & Λεξικά
- Καμηλάκη,
Αι. & Κραμανές, Ε. Λαογραφία: Παραδοσιακός
Πολιτισμός, Ε.Κ.Τ., σελ. 39.
- Λαογραφικός
– Χορευτικός Σύλλογος «Η Δαδιώτικη Εστία» (2005).
Παραδοσιακά Παρασκευάσματα στον κύκλο της ζωής και του χρόνου,
Αμφίκλεια, σελ. 13, 14, 46. Έκδοση: ΠΑΠPRESS Αφοί Παπαθανασίου Ο.Ε.
- Λουκάτος,
Δ. (1978). Εισαγωγή στην Ελληνική Λαογραφία.
Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης.
- Μπαμπινιώτης,
Γ. (2019). Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας
(5η έκδ.), Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας, λήμμα: χόνδρος, σ. 1981.
- Παπαλιάκου
- Δημοπούλου, Δ. Πατρώα Γη: Δαδί - Αμφίκλεια, σελ.
74, 75, 190.
- Τσιτσιπής,
Δ. (1981). Το Δαδί: Δείγμα Ρούμελης, σελ.
94.
Αρθρογραφία & Ψηφιακές Πηγές
- Βασιλείου,
Δ. Άρθρο στην ιστοσελίδα του Γυμνασίου
Αμφίκλειας.
Οπτικοακουστικό Υλικό & Εκπομπές
ΕΡΤ1 – Ταινία παραγωγής 1989, ήθη και έθιμα του λαού μας: Ψηφιακή ανάκτηση από το YouTube
- ΕΡΤ3
– Εκπομπή «Κυριακή στο χωριό»: Ταινία
παραγωγής για την Αμφίκλεια (Παράδοση υλικού: Δημήτριος Η. Τσαπρούνης,
Διασκευή: Πλούταρχος Κούσουλας). Ψηφιακή
ανάκτηση από το YouTube
https://www.youtube.com/watch?v=-Z3TRxOPfgs
- Κανάλι
Ένα (Λαμία) – 2001: Τηλεοπτικό ρεπορτάζ της
Καίτης Λάμπου (Προβολή: 8 και 15 Δεκεμβρίου 2001).
[1] Το
έθιμο αυτό δείχνει την ανάγκη της κοινότητας για απόλυτη ενότητα, συγκέντρωση
και κοινή προσευχή στην καρδιά του χειμώνα.
[2] Ένας
ιστορικός ναός 80τ.μ, κτισμένος πάνω σε βράχο,.. Σε έγγραφα της εκλογικής
επιτροπής (22-1-1851) αποτελούμενη από τούς Γιαννάκη Παπαλουκόπουλο, Ιωάννη
Ηλία, Νικόλαο Αντριτζόγιαννο, Λουκά Κούσουλα καί Λιάκο Γκαβέλα φαίνεται ότι το
1851 ο ναός τού Αγίου Νικολάου ήταν η
ευρυχωτέρα αίθουσα στόν Δήμο Δρυμίας. Θα τον συναντήσουμε ανεβαίνοντας τη
σκάλα Ν.Δ. μέσα στο προαύλιο του ναού της Μητρόπολης. Μονόκλιτος, με πλούσιες αγιογραφίες
βυζαντινής τεχνοτροπίας στις οποίες
δυστυχώς με το πέρασμα του χρόνου η
υγρασία έχει αφήσει έντονα τα σημάδια της αφού δεν υπήρξε και η ανάλογη
μέριμνα.
[3] Καμηλάκη
Αι..,& Κραμανές Ε., Λαογραφία: Παραδοσιακός Πολιτισμός, Ε.Κ.Τ. 39,
http://reader.ekt.gr/bookReader/show/index.php?lib
[4] Ο
καθεδρικός ναός όπως αναφέραμε, δύο ιδιωτικοί ναοί του Αγίου Νικολάου του Εν
Βουνένοις, οι οποίοι εορτάζουν στις 9 Μαΐου (ο Άγιος Νικόλαος ο Κουσουλέικος
ανατολικά της πόλης, χτισμένος γύρω στο 1900, από τον γερο-Στάθη Κούσουλα που βρήκε την εικόνα του Αγίου θαμμένη κάτω
από μια πουρνάρα μετά από κάποιο όνειρο… και ο Άγιος Νικόλαος του Σινάνη, ο
Γιαβρουτέικος, χτισμένος στη θέση όπου έβλεπαν ένα φως το βραδάκι που πήγαινε
προς το ποτάμι και μετά από λίγο ερχόταν πίσω… καθώς βοσκούσαν τα
πρόβατα…Τέλος την ύπαρξη των άλλων τριών ναών μαρτυρούν η παράδοση και τα ερείπιά τους. Οι δύο εξ
αυτών ήταν μετόχι του σπηλαιώδους ναού της Αγίας Ιερουσαλήμ., ενώ ο τρίτος
σύμφωνα με έρευνα του Ιωάννη Σκορδά βρισκόταν κατά την περίοδο της
Τουρκοκρατίας στα όρια Αμφίκλειας- Πολυδρόσου στην τοποθεσία άγιος Νικόλαος,
εκεί που βρίσκεται ο όσιος Λουκάς Πολυδρόσου οπού … Το 1789 έντεκα Δαδιώτες /
Πανωκαλυβιώτες αφιέρωσαν ποτιστικά κτήματα από την τοποπθεσία του Αγίου
Νικολάου στο μοναστήρι του Αγίου Στεφάνου των Μετεώρων όπως προκύπτει από το
κώδικα των περουσιακών στοιχείων της Μονής.
[5] Καμηλάκη
Αι..,& Κραμανές Ε., Λαογραφία: Παραδοσιακός Πολιτισμός, Ε.Κ.Τ. 39,
http://reader.ekt.gr/bookReader/show/index.php?lib
[6] Ο κόπανος,
είναι ένα ειδικό παραδοσιακό, χειροποίητο, ξύλινο εργαλείο, αρκετά βαρύ, με πλατύ σχήμα και λαβή (σαν κουπί )
πολύτιμο για την νοικοκυρά. Στο παρελθόν, οι νοικοκυρές το χρησιμοποιούσαν και
στη "μπουγάδα"(πλύσιμο ρούχων)!!!
[7] Ψωμί
κεντημένο, ανάλογα με την περίσταση(Μουσείο Άρτου της Αμφίκλειας / Μελέτη του
Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών).
[8] Ξύλινο
χειροποίητο αναδευτήρι για το βράσιμο του γάλακτος, την παρασκευή τραχανά και
χόντρου για να μην κολλάει στο καζάνι.
[9] Η λέξη
«χόνδρος» προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «χόνδρος» που αρχικά
αναφερόταν σε τριμμένους κόκκους σιταριού, αλλά και τον χόνδρο με τη σημερινή
ανατομική έννοια. Η σημασία "παχύς" είναι μεταγενέστερη. Αξίζει να
σημειωθεί ότι η λέξη έχει θεωρηθεί από ορισμένους μελετητές ως δάνειο από τη
Σημιτική (πρβλ. τον τύπο της Ουγκαριτικής hndrf «στάχυ, είδος σιτηρού», το
οποίο όμως από άλλους μελετητές θεωρείται ότι πρόκειται για δάνειο από την
Ελληνική) (Γ. Μπαμπινιώτη, Λεξικό Νέας Ελληνικής Γλώσσας, σ. 1981).
